Travma Bazen Neden Sonradan Başlar?
Korku bazen olay yerine geç gelir.
İnsan, başına korkunç bir şey geldiğinde mutlaka o anda çökeceğini sanıyor.
Titremesi gerektiğini düşünüyor.
Ağlaması gerektiğini.
Kaçması, bağırması, korkması gerektiğini.
Oysa insan zihni her zaman edebiyatın bize öğrettiği kadar düzenli çalışmıyor.
Bazen tehlikenin tam ortasında şaşırtıcı derecede sakiniz.
Olay biter.
Eve döneriz.
Hatta kendimize dönüp:
“Ben sandığımdan daha güçlüymüşüm.”
deriz.
Sonra günler, haftalar, bazen aylar geçer.
Ve korku bizi olayın yaşandığı yerde değil, bir market sırasında, bir mağazanın kabininde, yatağımızda ya da hiçbir tehlikenin bulunmadığı sıradan bir öğleden sonra bulur.
Çünkü olay bitmiş olabilir.
Beden için tehlikenin bittiği bilgisi her zaman aynı hızda gelmez.
Tehlike Anında Beyin Ne Yapar?
Korku, aslında insanın hayatta kalmasını sağlayan sistemlerden biridir.
Beyin bir tehdit algıladığında beden savunmaya hazırlanabilir. Kalp atışının hızlanması, kasların gerilmesi, dikkatin tehlikeye yönelmesi gibi değişimler bunun parçalarıdır. Genellikle bunu savaş, kaç veya don tepkisi olarak biliriz.
Yani korku her zaman düşmanımız değildir.
Bazen bizi hayatta tutmaya çalışan en eski sistemlerimizden biridir.
Sorun, tehlike geçmesine rağmen alarm sisteminin tehlike varmış gibi çalışmaya devam edebilmesidir.
Travma sonrasında bazı insanlar kendilerini sürekli tetikte hissedebilir, kolay irkilebilir, uyumakta veya odaklanmakta zorlanabilir. Travmayı hatırlatan durumlar yoğun duygusal ya da fiziksel tepkiler de oluşturabilir.
Ama burada önemli bir ayrım var:
Travmatik bir olay yaşayan herkes travma sonrası stres bozukluğu geliştirmez.
Travmadan sonra korkmak, uyuyamamak veya bir süre tedirgin olmak tek başına TSSB tanısı anlamına gelmez. Tanı; belirtilerin türü, süresi ve kişinin yaşamını ne ölçüde etkilediği değerlendirilerek bir ruh sağlığı uzmanı tarafından konur.
Peki Neden O Anda Korkmadım?
Çünkü tehlike sırasında beynin önceliği her zaman yaşadığın şeyin anlamını oturup çözmek değildir.
Öncelik hayatta kalmaktır.
Bu nedenle bazı insanlar olay sırasında yoğun korku yaşarken bazıları donukluk, kopukluk veya şaşırtıcı bir sakinlik hissedebilir.
Sonradan dönüp:
“Ben hiç korkmadım.”
demek, yaşanan olayın kişiyi etkilemediğini mutlaka göstermez.
Bazen insan korkmadığı için güçlü değildir.
Bazen korkmaya henüz vakti olmamıştır.
Korku Neden Daha Sonra Ortaya Çıkabilir?
Travma sonrası belirtiler çoğunlukla olaydan sonraki ilk aylarda başlasa da bazı insanlarda daha sonra belirginleşebilir.
Hatta travma sonrası stres bozukluğunda “gecikmiş ifade” olarak adlandırılan bir durum vardır: Kişi bazı belirtileri daha önce yaşamış olsa bile tanı için gereken belirtilerin bütünü travmadan en az altı ay sonrasına kadar ortaya çıkmayabilir.
Bu, zihnin bir gün durup sebepsiz yere “artık korkmaya karar vermesi” değildir.
Travmatik deneyimlerin seyri kişiden kişiye değişir.
Bazen bir görüntü.
Bir ses.
Bir koku.
Bir mekân.
Ya da kişinin kendisinin bile olayla ilişkilendirmediği bir ayrıntı, geçmişteki tehlikeyle bağlantılı bir tepkiyi harekete geçirebilir.
Ve insanın aklı şöyle der:
“Burada hiçbir şey yok.”
Bedeniyse başka bir cümle kurar:
“Emin misin?”
Bedenin Hatırlaması
“Beden hatırlar” sözü şiirsel olarak çok kullanılıyor. Bilimsel açıdan bunu, bedenin içinde anıların gizli bir dosya gibi saklandığı şeklinde anlamamak gerekir.
Daha doğru ifade şudur:
Travmayla ilişkili öğrenilmiş çağrışımlar ve tehdit tepkileri, kişi artık gerçek bir tehlike altında olmadığı zamanlarda da bazı uyaranlarla harekete geçebilir.
Bu yüzden bazen mantığınızla güvende olduğunuzu bilmeniz, bedeninizin verdiği tepkiyi anında durdurmaya yetmez.
Kalbiniz hızlanabilir.
Kaslarınız gerilebilir.
Kaçmak isteyebilirsiniz.
Nedenini bilemeyebilirsiniz.
İşte travmanın en yorucu taraflarından biri burada başlar:
Aklınızın inanmadığı bir tehlikeye bedeniniz inanabilir.
Her Geciken Korku Travma Değildir
Burada kelimeleri dikkatli kullanmak gerekiyor.
Panik atak, yoğun anksiyete, travma sonrası stres belirtileri ve TSSB birbirinin eş anlamlısı değildir.
Benzer belirtiler farklı psikolojik veya fiziksel durumlarda görülebilir. Ayrıca ilaçlar, maddeler ve bazı sağlık sorunları da belirtilerin değerlendirilmesinde hesaba katılır.
Bu yüzden insanın kendi yaşadıklarından yola çıkarak kendisine tanı koyması yerine, özellikle belirtiler tekrarlıyor veya günlük yaşamını bozuyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla değerlendirmesi önemlidir.
Belki de “Geçti” Demek İçin Erkendi
Travmanın zamanı bizim kullandığımız saate benzemiyor.
Olay saat 17.30’da başlayıp 17.45’te bitmiş olabilir.
Ama insan zihninde başlangıç ve bitiş saatleri bu kadar kesin olmayabilir.
Bazen olay sırasında hiçbir şey hissetmeyiz.
Sonra aylar sonra küçücük bir şey olur ve bedenimiz yıllar öncesinden kalmış bir alarmı yeniden çalar.
İşte bu yüzden bir insanın olay sırasında ne kadar sakin göründüğüne bakıp ne kadar etkilendiğini anlayamayız.
Çünkü bazen en büyük korku, tehlikenin karşısında yaşanmaz.
Tehlike çoktan gittikten sonra gelir.
Kapıyı çalmaz.
Kendisini tanıtmaz.
Neden geldiğini bile söylemez.
İnsan yalnızca kalbinin hızlandığını fark eder ve etrafına bakar:
“Ama burada hiçbir şey yok.”
Evet.
Belki gerçekten hiçbir şey yoktur.
Ama bir zamanlar vardı.
Ve bazen zihin unutmaya çalışırken beden hâlâ güvende olup olmadığını kontrol ediyordur.
Korku bazen olay yerine geç gelir.
Belki de bazı yaraların en garip tarafı budur:
Tehlike geçmiş zamanda kalır, alarm şimdiki zamanda çalar.
Bilgilendirme
Bu yazı psikoloji alanındaki bilimsel kaynaklardan yararlanılarak hazırlanmış genel bilgilendirme ve edebi anlatı metnidir; kişisel tanı veya tedavi önerisi değildir. Travma sonrasında devam eden veya günlük yaşamı etkileyen belirtiler bir ruh sağlığı uzmanı tarafından değerlendirilmelidir.
Kaynaklar
National Institute of Mental Health (NIMH) — Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD)
Travma sonrası belirtilerin genellikle ilk üç ay içinde başladığını, ancak bazı kişilerde daha geç ortaya çıkabileceğini; TSSB’nin yeniden yaşantılama, kaçınma, uyarılmışlık ve duygu/düşünce değişiklikleriyle seyredebildiğini açıklar.
U.S. Department of Veterans Affairs — National Center for PTSD — PTSD and DSM-5
DSM-5’teki TSSB ölçütlerini ve belirtilerin tüm tanı ölçütlerini travmadan en az altı ay sonrasına kadar karşılamadığı “gecikmiş ifade” tanımlamasını açıklar.
National Institute of Mental Health (NIMH) — Coping With Traumatic Events
Travmatik olayların ardından görülebilen korku, anksiyete, uyku ve konsantrasyon sorunları ile savaş-kaç tepkisi hakkında genel bilgi sunar.